تمدن ایران زمین

پست ثابت

سلام به بازدیدکنندگان عزیز!

ضمن خوش آمد گویی و خیر مقدم

میخواستم خدمت شما دوستان گلم عرض

کنم که این وبلاگ برای  معرفی  طایفه

کاله و جد بزرگم آمندنی بک کاله راه اندازی

شد. دوستان  اگه  سوالی پیشنهادی و...

دارن میتونن توی نظرات با اینجانب در

میون بزارن.در مورد وبلاگم نظربدین و

حتما" آدرس وبتون رو بزارین تا منم

بتونم به شما سربزنم.

با تشکر از بازدیدکنندگان محترم

مدیریت وبلاگ کاله

**حمید**

عکس مرحوم حافظ احمدی ار نوادگان آمندنی بک کاله و پدر بزرگ خودم(مدیر وبلاگ)

مرحوم حافظ احمدی از نوادگان آمندنی بک کاله و پدر بزرگ خودم

  عکس بالا مربوط به مرحوم حافظ احمدی کاله از نوادگان آمندنی بک کاله و پدر بزرگ (مدیر وبلاگ) روحش شاد و یادش جاودانه باد.

معرفی طایفه کاله از ایل بزرگ بهداروند

 

 کاله تیره ای ازایل بهداروند می باشد که در دشت لالی سکونت داشتند (هم اکنون در شهر جنت مکان ساکن هستند), این طایفه در زمان های قبل ییلاق و قشلاق می کردند. محل ییلاقی آنها سرداب بُُز آب و دول کاله در استان چهارمحال و بختیاری است و محل قشلاق آنها اندیکا(سر آستان و زیر آستان) و دزاسدخان (دز ملکان) در استان خوزستان می باشد.شغل آنها کشاورزی و دامداری ست طایفه کاله  دلاورمردانی شجاع ودلیرهمانند آمندنی بک کاله را در خود پرورش داده است آ مندنی در سال۲۱8 ۱(ه.ق) در اندیکا به دنیا آمد او هیکلی بلند ودستانی پهن داشت اوبیشتروقتش را درجنگهای ایلی سپری می کرد تا موقعی که جعفر قلی خان بهداروند(پسر اسدخان) شیفته دلاور مردی های اوشد از آن پس اورا در جنگهای ایلی همچون جنگ دوایل بزرگ دورکی و بهداروند شرکت می داد. وقتی جعفر قلی خان بهداروند به جایی اردو می کشید از چهار تن از دلاور مردان ایل بهداروند (آمندنی.صیدال.فرهاد.جهانبخش) استفاده می کرد و فرماندهی مبارزات ایلی را به این چهار تن واگذار می کرد جعفر قلی خان بهداروند مادرش راکی بود وی به همراهی و پشتیبانی دایی هایش به مبارزه علیه جعفر قلی خان دورکی برخاست قضیه بدین صورت است که در آن زمان ایلخانی بختیاری را جعفر قلی خان دورکی به عهده داشت و عمده ترین اختلاف و مبارزات دو خان بزرگ بر سر به دست آوردن حکومت در بختیاری بود در تمام مبارزات خونین و جنگهای خانمانسوز آن زمان جعفرقلی خان و کلبعلی خان دورکی پسران حبیب الله خان فرماندهی داشتند در جنگ معروف (شوخی اندیکا) که در محل دیرو( دوراب)  به وقوع پیوست. اردوی دورکی ها به محاصره بهداروندها افتاد, عرصه جنگ به هر دو دسته در سال۲۵۲ ۱( ه.ق) هر لحظه  تنگ تر می شد در این میان جعفرقلی و کلبعلی خان دورکی با چند چابک سوار و تیر انداز ماهر به میان اردوی بهداروندها یورش بردند پس از نیم ساعت زد و خورد و نبرد آمندنی بک کا له که نقطه عطف و هدفش کشتن جعفر قلی خان بود به سوی او شلیک کرد و جعفر قلی خان روی زین اسب افتاد.هرچند دراین نبرد رویارو جعفرقلی خان دورکی مجروح شد اما جان سالم به در برد. دورکی ها چون خان خود را در خون دیدند تعصب و غیرتشان بیشترشد در حالی که آمندنی با اسب باد که جعفرقلی خان بهداروند به او داده بود همراه صیدال به اردوی دورکی ها حمله ورشدند متاسفانه صیدال و چند تن ازیارانش در این جنگ کشته شدند وهمچنین تیری به ران آمندنی بک کاله اثابت کرد. با کشته شدن صیدال جنگ پایان یافت وآمندنی بک کاله به همراه باقیمانده اردوی بهداروندها به دز ملکان(دز اسدخان) پناهنده شدند جنگ دیرو که به شوخی اندیکا معروف است پایان یافت وآمندنی بک کاله پس از چهل روز تحمل درد در منطقه گرمسیری دیرو(دوراب) در گذشت و در پیر احمد بلد به خاک سپرده شد.(روح آمندنی بک کاله دلاورمرد شجاع ایل بهداروند وهمه همرزمانش شاد باد).

 سپس بعد از آ مندنی بک کاله  فرزندان و نوادگان او بزرگی و کدخدایی ایل  بهداروند و جلکان  را به عهده داشتند یکی از آنها مرحوم ملا عبدالحسین احمدی  در زمان حاج محمد قلی خان اسدی  بزرگی و کدخدایی ایل بهداروند وجلکان  را به عهده داشته و بعد از حادثه ای که در آن زمان منجر به مرگ او شده است حاج محمد قلی خان اسدی برادر ایشان ملا احمد احمدی را به عنوان بزرگ و کدخدای  طایفه کاله و جلکان معرفی کرد ودر شهر جنت مکان کنونی (جلکان آن زمان) سکونت داشته است ودر سال یک هزار وسیصد وچهل ودوبه علت بیماری درتهران درگذشت ودر شاه عبدالعظیم تهران به خاک سپرده شد.

در حال حاضر نوه های آ مندنی بک کاله که خانواده مرحوم حافظ احمدی می باشد در شهر جنت مکان از توابع شهرستان گتوند ساکن هستند.

آوازه اجداد برگهایی را در ایل بختیاری به افتخار ترسیم نمود همچنانکه پژواک شیههء اسب باد و تفنگ آمندنی بک کاله و متعاقب آن ملا عبدالحسین و ملا احمد احمدی برگ سبز ابیات حماسی این جاودان می باشد.

شعر معروف جنگ دورکی و بهداروند

                  573926_n.jpg

**یکی از شعر هایی که در رابطه با جنگ دورکی و بهداروند سروده شد به شرح زیر می باشد...

زُلف سُور به کار نِیا قوا کَمر چین          (موی سرخ وپالتوی کمرچین دار به درد نمیخورد )          

آمندنی ، خان زَی دَر گَشت مِنه زین        ( آمندنی ،خان را زد وخان روی اسب افتاد)

خُوم  و  حالویَلُم  چهار  تا   بلیوند          ( خودم ودایی هام که چهارتا از طایفه بلیوند هستیم )                                    

چوقائی شِلیته سُوار بازهم جنگ دَر وَند    (که به تن چوقا داشتند وسواربراسب دوباره جنگ به راه انداختند)

نال اسب رَو نیکُنه به  راک    دیرَو         (اسب دیگرتوان راه رفتن به دیرو(دوراب)را نداشت )                                 

آمندنی پنج تیر به شُون شَو نیکنه خَو      ( آمندنی تفنگ پنج تیربه دوش از شوق جنگ شب خوابش نمی برد)

چهار سُوار چی گُنج شیر وَیدِن دَم تش    (چهارنفرسواربراسب مثل ملکه های زنبورها پیش آتش آمدند )                       

صیدال بک ومندنی ، فرهادو جونبخش   ( یکیشون مندنی وبقیه صیدال ،فرهاد وجهانبخش بودند )

چهار سُوار چی گنج شیر وَیدن دَم دی    (چهارنفرسواربراسب مثل ملکه های زنبورها پیش دودآمدند )                           

 صیدال بک ومندنی ، فرهاد و جُنگیر    ( یکیشون مندنی وبقیه صیدال،فرهاد وجهانگیربودند)

آ صیدال  و مندنی  دِل  ز  سُوارون        (صیدال ومندنی میان اسب سوارها تکتاز بودند                                     

چپ و راست جنگ اِکنن چی برف و بارون  (ازطرف چپ وراست مثل برف وباران جنگ میکردند )                           

اَندکا  مُدُم  بهار  چَشمه   بُنِه    جاز (اندیکا موقع بهارو یک چشمه ای درکنار بوته ای)                       

دَستته  ماری  زَنا  اُستا   تفنگ  ساز       ( استادی که تفنگ درست میکنی دستتو مارنیش بزنه)

دستته   ماری  زَنا  تفنگ نسازی           ( مار دستتو نیش بزنه که تفنگ درست نکنی )

مایون بورهفت تیر بِخَرد دِروَی به بازی   (اسب بورموقعیکه هفت تیرخوردطوری بازی میکردکه انگار تازه جنگ شروع شده )         

آ صیدال  بَنگ  اِکنه  گَو  مندنی  شیر       (صیدال فریاد میزنه که مندنی برادرهمچون شیر)                                        

جنگ به جرأت بکن تیر وَست به  تقدیر   ( با جرأ ت جنگ کن هرچه تقدیر خداوند است )  
آ صیدال  بَنگ  اِکنه  گو  مندنی  بَک       (صیدال فریاد میزنه که مندنی برادر بزرگم )                                        
سُوار سَر پیچ بِده جنگ سی خومِه تک   (سواره نظام را برگردان وجنگ را برای خودم بزار)
 
اَندکا نِه  بکنم   به   چَل   حینی            (اندیکا را به گودالی ازخون   پرمیکنم )                                                
دورکی  تا  زندِسِه   بِس    نَنِشینه     
بقیه شعر جنگ دورکی و بهداروند

                                                    

اسب باد  اَمداد   نِیا  کَچِس  بلنده          ( اسب(باد)کمک رسان که فکی بلند داره چرا نمی آید )                             

 دادُمِس  به  مندنی سی  روز  تنگم        ( آن را برای روز مبادا به مندنی دادم )

بارلا  احمد  بلد  پیرس  گِرا  نِی          خدایا پیر احمد بلد معجزه نمیکنه )  

بلدی شوخی  زَنُم  هوشِس  به جا نِی      (راه بلد را شبیخون میزنم  برای اینکه حواسش سر جاش نیست) 

نَه خُوم  و حالویَلُم  چهار  تا  بلیوند         ( خودم و دایی هام که چهارتا از طایفه بلیوند هستیم )                     

به زَنُم شوخی دوجا ، چهارلنگ وهفت لنگ( به دو طایفه چهارلنگ وهفت لنگ شبیخون میزنم)

صیدال بک ومندنی خَردِن قُرونِه           ( صیدال ومندنی  قسم به قرآن خوردند )                                        

زمِنه  سیصد  سُوار  جُستن  گَگونِه         ( که ازمیان سیصد سواربرادرهای خود را پیدا کنند  )

صیدال بک  و مندنی  خَردِن علی نِه      ( صیدال ومندنی به علی قسم خوردند )       

تو بزن  جعفرقلی  مُو  کلبعلی  نِه          ( که تو جعفرقلی دورکی رابزن ومن هم کلبعلی دورکی را میزنم )

پَرزین  مِنه  رَه  باقر  به  ریسه                    

مندنی زیده  گذشت  دیده  و  نَدیدِس         ( مندنی هم دیده وهم ندیده ازکنارش گذشت)

 اوسُکه جنگمون بِوَست به قلعه خواجه    ( اون موقعی که جنگ ما به قلعه خواجه افتاد                               

چهارلنگون به رَم نیرَن مازه به مازه      ( طایفه چهارلنگ توان راه رفتن به جنگ را نداشت )

تاریکی  دَم  سحر  اسب   گالنیده    ( نزدیکی های صبح موقعی که هوا هنوزتاریک بوداسب نعره ای کشید

دورکی ز اندکا   زونی     بریده 

 

 

چادرامون زیدِه بین به پاچه عباس       ( چادرهایمان در کنار مقام عباس برپا بودند )                              
قداره کج بسته بی زرگان چپ وراست (قطارای فشنگها روی کمرها کج بسته بودند و اسبها چب و راست ایستاده بودند)
 
سر دِز سَیل  ایزنم   دیرَو  دِیاره          (ازبالای دزنگاه میکنم منطقه دیرو(دوراب)ازدورپیداست )                 
 زَحْم دار ترک نظر بورچال سُوار وَی   ( یک نفرزخمی برروی اسب از دور می آید)
 
زَحْم دار ترک نظر تیرخَردِه به رونِس    ( آن نفر زخمی(مندنی)تیری به ران او برخوردکرده بود                 
نَدونُم  خان   زَیدِسِه   یا   غُلامونِس      ( نمیدانم خان اورا زده یا یکی از یاران خان)
 
نَه  ز تُخم     اسدم  نَه  نوه طهماسب      (من نه پسر اسد هستم نه از نوه های طهماسب )                    
 
تیغ به ریم نیکَشُم تا روز بازخواست      ( به صورتم  تیغ نمی کشم تا روزی که ازم بازجویی کنند)
 
اسب باد,بیو جَلکون تا وعده جو بِت بِدُم      ( اسب (باد) بیا جنت مکان تا بهت جو بدهم )                            
تا   که   پاچه   دِز   سَر    دِراری           ( تا توان راه رفتن به  دزاسد خان را داشته باشی )
 
چادرامون زیده بین به دِز اسد خون     ( چادرهایمان در دز اسد خان بر پا بودند                                        
غلامون به نَعش نِشسته بین خان به نِیاسون( یاران مست نشسته بودند وخان هم جلوی آنها نشسته بود)
بختیاری نژاد کوروش بزرگ

 

                               بختیاری زاده ی کوروش کبیر

 

من از نژاد کوروشم

آزاده ای پرشورشم

پیکان   تیر آرشم

خون رگ سیاوشم

من کاوه  آهنگرم

تاب ستم  نیاورم

از چرم،پرچم ساختم

تا برستمگر تاختم

ازغرب وازماد آمدی

ارژنگی و پاک آمدی

من پارت اشکانی ام

من شیرمرد پارسی ام

موج  خلیج  فارسم

من شاه تنها خاورم

زیرا که آریایی نژاد من است...

به یاد سرداران بختیاری

 

یادی کنیم از دلیرمردان و سنگرنشینان و سنگروریزان ، کج کلاهان و نیله سوارانی که در جنگ با شاهان ظالم نقش بسزایی داشتند

سرداری همچون عبدال خان و علیمردان خان ...

(روحشان شاد و یادشان گرامی باد.)

اگر ایران نداشتی   بختیاری                       چه کس می کرد در تو مرزداری

اگرایران نداشت چارلنگ وهفت لنگ            چه کس با دست خالی میکند جنگ

اگر   سردارهای   بختیاری                        نمی بردند لشکر ز آسماری

کجا مشروطیت برپا شد از دین                    کجا می رفت بیرون بت پرستی

ابوالقاسم کجا رفت دادهایش                        که لرزد پهلوی از رادهایش

کجا بیرق کش آن ایل چارلنگ                    علیمردون زند شمشیر بر سنگ

کجا مهراب خان بختیاروند                         که هست نامش بلند همچون دماوند

آری !

شما بودید که در میدان مردی                     بایستادید بر هر روی فردی

یکی در کار زار با شاه افشار                    عبدال خان،زدی با تیربه سقف ارگ قندهار

دگر در وقت استبداد قاجار                        زدی با تیر به سقف طاق دربار

دگر در قفه رق در پیشروی ها                   بکوبیدی  پوز  پهلوی ها

کجا در دشت شیر با دست خالی                  بیاوردید هزار برنو به لالی

 

                        (روحتان شاد و یادتان جاودانه باد)

"آ" در زبان بختیاری

تقدیم به تمام خوانین و کلانتران و کدخدایان واقعی و مردم دار که در این روزگار نابسامان در گوشه ای خاموش مانده و هیاهوی مذورانه ی عده ای تازه به دوران رسیده را به تماشا نشسته اند، شاید این نظم شعار گونه واگویه ی آن ها نیز باشد.

(" آ " در زبان بختیاری به معنای انسان بزرگ و یا خان است)

بختیاری با دو تا " آ " آشناست          گر چه یک شکلند معناشان دو تاست

" آ " شدن در بختیاری ساده نیست      هر گرفتار خودی " آ " زاده نیست

فرق " آ " ی با کلاه و بی کلاه          مثل فرق نوکر است و پادشاه

چون بزرگان مدتی پنهان شدند           عده ای روی تعارف ،خان شدند

خان اصلی بی هیاهو مانده است       جای شیر بیشه آهو مانده است

" آ " شدن در اصل، انسان بودن است    افتخاری نو به ایل افزودن است

عده ای با پول غوغا کرده اند          نوکر دیروز را " آ " کرده اند

" آ " ی اول را خوانین داده اند        " آ "ی دوم را به ماشین داده اند

اولی بوی    اصالت    می دهد         دومی تنها کسالت می دهد

جای " آ " صیدال و " آ " مندنی      مانده مشتی " آ " و خان کاغذی

نیست نام از" آ " احمد و" آ "مندنی   چاله ات ای ایل بی آتش مباد( چاله به معنای اجاق است)

بعد  " آ "    عبدالحسین احمدی           رسم شد " آ " حاجی و " آ " مشهدی

بعد بی بی مریم و بی شاه پسند           ارزش زن ،زانتیا گشت و سمند

" آ " ی عصر ما اگر با ارزش است     " آ " ی در فرهنگ و " آ " ی ورزش است

" آ " ی موسیقی سه استاد فن است      " آ " ملک " آ " کورش و " آ " بهمن است

" آ " ی فرهنگ و هنر " آ " اردشیر     ایل ما بی علم او می شد فقیر

هست " آ " داراب " آ " در شاعری       میكند تاریخ بی شك داوری

بنده هم گر " آ " شدم در شاعران        باز هستم خاك پای مردمان

هیچ كس با پول " آ " ی ما نشد         نوكر ما كد خدای ما نشد

هر كه ثروت یافت با غارتگری       میكند بالای مجلس سروری

در مجالس " آ " صدایش می كنند        چاپلوسان كد خدایش می كنند

مطربان در محفلش دف می زنند         احمقان با عطسه اش كف می زنند

سیكل را ناخوانده دكتر می شود         صاحب صد ها تراكتور می شود

گوید آن در باغ ویلا بوده است       گوید این شب با شكیلا بوده است

این یكی تعریف تریاكش دهد          آن یكی عزت به املاكش نهد

پیش رویش هی تعارف می كنند       پشت سر بر ریش او تف می كنند

با دروغ خود بزرگش می كنند        میش شل بوده است گرگش می كنند

دیگر " آ " و اسب و برنو بی بهاست     دوره ی " آ " لند كروز و آذوراست

" آ " شدن در اصل، انسان بودن است    افتخاری نو به ایل افزودن است

چون تكبر دشمن جان همه ست         هر كه مردم دار شد خان همه ست

بختیاری با دو تا " آ " آشناست          گر چه یک شکلند معناشان دو تاست

" آ " شدن در بختیاری ساده نیست      هر گرفتار خودی " آ " زاده نیست

فرق " آ " ی با کلاه و بی کلاه          مثل فرق نوکر است و پادشاه



 

همه جونم فدای بختیاری

 

همه جونُم  فدای  بختیاری

ز تاریخ  کُهن مَند یادگاری

به مردی مردمونش تا ندارن

چه شیرن تا همیشه بیقرارن

به یاد سرزمین    بختیاری

بکُن هیجار به یاد بختیاری

تفنگا برنو و تیپ کدخدایی

سَوارون غیور   بختیاری ...

شعری به گویش بختیاری

  شعری از داراب افسر بختیاری به گویش محلی بختیاری.شعری عاشقانه که بوسیله ی داراب نوشته شده است.بختیاری ها قومی از اقوام ایران زمین هستند که در سرزمین بختیاری - واقع در شرق خوزستان و غرب چهارمحال بختیاری و جنوب شرق لرستان در سرزمین های مرتفع و کوهستانی بسر میبرند.زبانشان بختیاری است که این غزل به آن سروده شده است.بخاطر نزدیکی سالروز حماسه مشروطه که از افتخارات تاریخی ما ایرانیان است به یاد مجاهدین بختیاری که در آن زمان به رهبری سرداراسعد با کمک برخی از مبارزین قشقایی تهران را فتح کردند این شعر را در این لاگ می نویسم.کلا گویش بختیاری ها با فارسی تفاوتی ندارد و اختلافاتشان آوایی است.مانند تلفظ برخی حروف که گاهی مثلا "ش " به "س" تبدیل می شود و نیز کلمات و خزینه ی اصطلاحاتی که دارند و در فارسی رایج نیست.برخی کلماتی که ممکن بود دشواری هایی داشته باشد را در پایان شعر توضیح داده ام/

 

مو اسیر تونم ای ماه بکن ورمو* نظر       مو فقیر تـُـونم ای شاه بحالم بنیـَر*

مو دلم خواست که روزی نِ سرآرم باتو    مو دلم خواست شُوی نِ بکنم باتو سحر 

شاه خوبون تو بـیو تا به رکاب تو بیا     عشوه و ناز کرشمه همه با فتح و ظفر

راستی ار تو بـیایی چقدر شاد ابووم*        ایخدا چندی خووه * زندگی با دلبر

منه گلزار بیو عاشق و معشوق بـِـویـن     جلوهً گل بنی یر خسرت بلبل بنییَر

گل بچـیـنیم و بخندیم و بگردیم بباغ         تو بکن ناز که نازت اکشه* نیلوفر

گل زرد مو اچینم که برنگ رُخُمه          گل سهر* تو بچین و بزنس* ورمنه سر*

شو مهتـُو بمنه* باغ مو و تو یکجا         چهچه بلبل و مستی شراب خلر

دست مو گردن تو دست تو ور گردن خُم    روح در حالت پرواز و تـنـُم زیر و زبر

ینه اگن* زندگی خو، ینه اگن وقت عزیز      ینه اگن لذت عمر و ینه اگن حظ بشر

کافرم ار ببرم هیچ مو اسمی ز بهشت       ناکسم ار بکنم یاد ز حوض کوثر

اسو* باید بگم ایچرخ فلک چرخ مزن        اسو باید بگم ای وقت زئی ما مگذر

گله مندم ز تو ایدوست تو هم خت دونی      آخرس رحم نکردی تو بحال افسر

 

 

==================================================

* ور مو = بر من

*بنـیـَر benyar = بنگر

*ابووم ebovam = می شوم (معادل می بـّوم )

*خووه khuwe  = خوبه

*اِکشه ekeshe  = می کشه

*سُهر = سرخ.شکل اصیل این کلمه به همین صورت در پهلوی بوده است/سهراب=سرخاب/سهرورد=گل سرخ/

*بزنس bezanes  بزنش

*منه سر = میان سر

*بمنه =bemene به میان

*ینه اگن = اینو میگن (به این می گویند)

*اسو=oso اکنون

شعر عاشقانه بختیاری

 

 

 

شعر بختیاری زمزمه جویبار زلالی است که از باورهای پاک انسانی – ملی و قومی سرچشمه گرفته و در شاخه ای پر خروش از بستر کهن زبان فارسی جاری است .

کم بیا و کم برو ای باد شو گرد مو ترسم کافر دلی به تو ونه درد

کم بیا و کم برو ای باد شب گرد من می ترسم آدم سنگدلی به تو تیر بزند

شعر محلی بختیاری ، آرام و حزین در کهن سرزمینی به قدمت تاریخ انسان هوشمند و در گسترده وسیع در عرصه گاه بختیاری به حرکت فرهنگی خود که بسط ، توسعه و پایداری زبان اصیل فارسی با گویش محلی بختیاری بختیاری ادامه می دهد .

کاشکی مرغی بیدم به منه حوشت ور چینم دانه برنجبه زیر کوشت

ای کاش مرغی بودم در حیاط خانه ات برمی داشتم دانه های برنج اطراف کفشهایت

این اشعار که در حوزه ادبیات گرفتاری و شفاهی این مردمان جایگاه ویژه ای دارد ، شعری است پرشور و روایی ، ساده ، خالی از هر گونه تصنع و بدور از صنایع پیچیده شعری با همان ساختار ادبیات فولکولوریک و برخاسته از تودهه ای عام روستایی – عشایری ولی با زبانی خلاق که کمتر تابع قواعد عروض و بیشتر در دوران هجایی سینه به سینه نسل های بعدی رسیده و شاعر و سراینده مشخص ندارند . ولی در سیر تکاملی خود با حفظ جوهره اصلی پیرایه هایی را پذیرفته و محمل اصالتهای بومی و ارزش های قومی مردمانی است که نمادی هستند عینی از عنصر کهن ایرانی .

شعر محلی بختیاری با بافتی موسیقیایی که بدون موسیقی حیاتی ندارد و جلوه ای به گونه ای که آمیزش « درهم » شدن و امتزاج این دو که جدایی ناپذیرند ، با حفظ سرشت ادبیات مردمی ( فولکولوریک ) – جلوه جلایی پیدا کرده که عمق ناپیدای روح پاک انسانی در آن متجلی می شود . یقیناً و در بررسی های کارشناسانه ، به این نتیجه می رسیم که طبیعت و ساختار اشعار هجایی بالاخص سه هجایی که در مایه ها و قواعد عروض نمی گنجد ، صرفاً برای آواره خوانی است. مانند اشعار سه هجایی خسروانی باربد و نکیسا که برای موسیقی و آواز سروده می شوند و این می تواند جاپایی تاریخی باشد از پیوندهای این مردمان با ایرانیان کهن .

بهار اوی  وا گل گندم ( بهار آمد با گل گندم )

مو تی نا با درد تو مندم ( من تنها با درد عشق تو ماندم )

تا که مو تونه دیدم جون ز دل بریدم ( تا که ترا دیدم جان دل در راه تو نهادم )

مردم و حرف عشق ز لبت به خدا نشنیدم ( مردم آخر و حرف عشق از لبانت نشنیدم )

تمامی یا اکثر اشعار به صورت آواز و به قول بختیاری ها ( بیت خوانی ) خوانده می شود و در جای جای سرزمین بختیاری هر بیت ان به مناسبتی و برای ابراز موضوعی و بیان مکنونات قلبی با ملودی های مختلف سروده شده و آینه ای از خلقیات و روحیات این قوم دیرپا و پر تلاطم از غم و شادی ، عشق و محبت و مهربانی و بلندای کوههای سر به فلک کشیده زرد کوه ، تاراز . . .

شوهه و بال رود به خدا خیلی دلنشین ( شب مه و کنار رود به خدا خیلی دلنشین است )

مو که یارم ایچو نید به خدا دلم پر ز خین ( من که محبوبم اینجا نیست دلم پر ز خون است )

عاشقی موز خوت ای به خدا غمت چه گرونه ( عاشقی برازنده خودت می باشد به خدا غمت چه سنگین است )

هر کس که عاشق نبو قدرت ندونه ( هر کس که عاشق نباشد قدر تو را نمی داند )

 

تقسیم بندی های معمول شعری چه از نظر محتوا و چه از نظر فرم و شکل که در ادبیات ما مشهور و محسوس و استفاده شده است . مانند تغزلی ، حماسی ، حکمتی و فلسفی در شعر بختیاری کم و بیش به چشم می خورد ، ولی آنچه که بیشتر مشهور است و با روحیات ظریف این مردمان همسازی دارد و میدان فرازی است برای شاعران و سرایندگان ناشناس ، بیابان تغزلی است که در سوز و گدازهای عاشقانه ، جدایی ها فراق و دوری ها و یا سوگیانه ها و مرثیه ها ی بسیار حزین و غم انگیز « گارکریوه» که به صورت همسرایی و هماهنگ توسط زنان و با کمک موسیقی خوانده می شود ، متجلی می شود .

 

افق شعر و ادبیات بختیاری

 

افق شعر و ادبیات بختیاری

اگر هم اکنون صحبت از شعر بختیاری شود همگان یادشان به یک سری دو بیتی ها ی زیبا ودوست داشتنی می افتد که بسیار گیرا  جذاب پر از احساس ساده  و روان هستند

این دوبیتی ها دیریست که جزئی از زندگی بختیاری ها شده اند وبخیاری ها با آن انس گرفته اند  این اشعار در عروسی ها  و دومه لالی  ها و عزاداری ها  وگوگریو ها  و آواز ها و....شر کت فعال دارند وعرصه را بر سایر قالب های شعری تنگ کرده اند.

 

سایر قالب های شعری  به انزوا رفته اند  و فقط  گاه گاهی غزل هایی  یا  مثنوی هایی سروده می شوند مثل آثار بهمن علاالدین یا  داراب افسر ولی  بازهم در اذهان بختیاری ها  شعر هما ن دوبیتی است!!!!

 

ولی این دوبیتی ها  اگر چه زبانی  گویا  برای  بیان زندگی و آرمان های بختیاری هاست ولی اشکالاتی را هم به وجود آورده است

 

از جمله این که زبان شعر دقیقا همان  زبان  گفتا ر است وامروزه به شدت در شعر بختیاری نیاز به ایجاد  سبک مجزای ادبی  احساس می شود  که بتواند  ارائه  دهنده ی  آثار  فاخر  وارزشمندی  باشد


مشک دو

                                                                                    زنان عشاير چهار محال و بختياري هنگام فعاليت روزانه

 

                                                                   به بختیاریهای اصیل و با اصالت

کُر تو دونی که  مو کینم  سایه تو؟

مشکِ دُویُم مشکِ دُویُم مشکِ دُو!

 

بَسکه ئی زَنگل وُ دُرگل مینِ مال

هِی اِخوندِن  مینِ گوشِ مو  سُرو

 

از  دلاور  مردیِ   شیرونِ    لُر

سینه دارم  پُر  زِ  رازِ  بی  دُرو

 

تا اِخُم حرفی زَنُم سی مردِمون

بُمْ اِگُن بی دُنگ با مَشکِ کَلو!

 

سی یو تَرسِن زِخووی لُر بِگُم

بَستِنه وُر بیخِ  تِشنی  مو  پَرو

 

بُغض کِردم بَسکه خَردُم خینِ دل

خین اِیاهه  اِز  تِیا  چی  اَووِ رُو

 

یَه  دِلی دارُم  پُر  اِز  ئی روزگار

دست و  پامه  بَستِنه  به دارِ چو

 

هِی بَرِن و هِی  اِیارِن  بی جهت

بُم اِگُن  از  غیرتِ لُر  چی  مَگو

 

سی یوکه دی مو نَمهنُم مینِ مال

هَم اِگُن بُمْ بی کلاسی هَم چِرُو

 

دی یونون اَو هم به حَلقُم نی کُنن

لاشِ  مو آبیده  چی  مُرده  کَئو

 

هَم زِ مالا هم زِ دِه کِردن به  دَر

نوکری وِردِن زِ جِنسِ لیشِ  رو

 

دَس به سینه ٬ پیلکی و بی زَوون

تا که  نَشناسِن  لُرون  نَسلُِ  نو

 

 

 

از خود گذشتگی عاشق نسبت به معشوق در اشعار بختیاری

 

از خود گذشتگی عاشق در اشعار بختیاری بسیار نمایان است آنجا که می گوید:

 

چی بالَــِن یَه بال بزن بیو سر لونت        جون مُو  و عمر مُو بیو سر جونت

یاد آور شعر نظامی از زبان مجنون در عشق به لیلی است که:

از عمر من آنچه هست برجای                  بستان و به عمر لیلی افزای

یا آنجا که می گوید:

 

تیـَلُـم جای تیلت خُم کور بگردم      قربون قد وبالات دورت بگردم

برگردان: چشمانم را به جای چشمهایت در حدقه ات می نشانم  و خودم با کوری زندگی میکنم.

دیدگان خود را نثار معشوق می کند و خود تاریک چشم ولی روشن دل به عشق خود ادامه می دهد.

 

اما مهمترین ویژگی شعر بختیاری را می توان پیوند عشق و حماسه دانست همان مشخصه ی که وجود آن باعث زیبایی دو چندان داستان زال و رودابه در شاهنامه ی فردوسی است.

در شعر بختیاری همیشه برنو بلند و پنج تیر پرون می نالند و اسب و مادیون می تازند.به این شعر دقت بفرمایید:

 تفنگ دردت به جونم            تفنگ بی تو نمونم 

  تفنگ تا تـُونه دارم غم ندارم ای برارُم        رقیق روز روشن شو تارم

شاعر درد تفنگ را به جان می خرد و نمی خواهد بدون آن زنده باشد تفنگ برادر وفادر و رفیق شفیق شب های تار اوست.

 

در شعر عاشق همه چیز را فدای معشوق می کند به جز تفنگ و اینجاست که عشق مغلوب حماسه می شود.

هر چی دارم قربونت غیر تفنگم       یه امشو مهمونتم سحر به جنگم

 چشم یار تفنگ است گیسوی او کمند است و تصنیف تیه کال برنو اوج این پیوند است. در اشعار لری هر جا سخن از یار است اسب و تفنگ هم به کار است.

 

چه خش اسب کهر دولول ته پر       بزنی کوک و تهی ری خدمت گل

برگردان: چه خوشایند است که با تفنگ دولول  و اسب کهر به شکار کبک و تیهو بپردازی و بعد بخدمت یار بروی.

 

وردارم پنج تیر پرون برم ومازه بزنم          کوک من بال سی یار تازه

برگردان: تفنگ پنج تیرم را بردارم و بر فراز تپه ها بروم  و کبک در حال پرواز را برای محبوب  تازه وصال شکار کنم.

برای عاشق و حماسه ساز لر بسی خوشایند است اگر ابزار جنگش را معشوقه به دستش دهد که از دید روانشناسی قابل توجه است.

 

گل بیا زنارمه شال و قطارم        مُردن بند تشی ننگه وبارم

برگردان: مردن در بستر و کنار آتش برای من ننگ آور است ای یار تفنگ و قطار فشنگ من را برایم بیاور.

 

بیو مِن ایلمون با زین و اسبم      بده برنو طلام ای دُور به ِدسُم

برگردان: ای دختر به ایل بیا واسب زین کرده ی مرا با خود بیاور و برنوی طلاییم را تو به دستم بده

نقش حماسه در فرهنگ لر تا جایی است که داماد لر برای رو نمایی عروس به او خنجر مرصع هدیه می دهد.

 

من دس آقا دوماد خنجر دونه نشون       دادشه دَس عروس گو بگرش سی ری گشون

در دست داماد خنجری دانه نشان است آن را به عروس می دهد و می گوید این را برای رونمایی بپذیر.

 

همچنین( نقش کـِل ) در اشعار حماسی بختیاری  نیز از این منظر قابل توجه است. مرد از زن می خواهد در هنگامه ی رزم کـِل بزند و این کـِل مارشی است که جنگجوی بختیاری را به هیجان می آورد چنانکه از زبان خان بختیاری  شیر علی مردان خطاب به همسرش آمده که:

 بی عروس تو کـِل بزن تا مُ کنم جنگ                    شمشیُرم به گِل زنم سی ایل چار لنگ

 

یا جای دیگری در تصنیف کُر بختیاری آمده که :

قطارانه پر بکن بنشین بر سنگ         سه تا کِل با یک بزن گِوتم بکن بَنگ

برگردان :قطار تفنگت را از فشنگ پر کن  و در کنار یک سنگ پناه بگیر و با کل زدن برادرت را خبردار کن.

 

حماسه ساز بختیاری عاشق کــِل است تا جایی که در هنگام مرگ این کِل خوابش را آرام می سازد.

دودری بشکن بیو به سرمزارم       کِل بزن سُرو بخون واکن قطارم

برگردان: ای دختر روانه شو و برسر مزارم بیا  کل بزن  و سرود بخوان و شال و قطارم را باز کن

 

یـَل در شعر بختیاری (کــُر بی دا است) یعنی پسری که مادری ندارد تا در سوگ او بنالد  به همین سبب هم نگرانی ندارد و شجاعتش دو چندان می شود.

کر بی دا ایخوم برنو سر شون          نبینه دشمنون پشتش به میدون

 پسر بی مادر  و شجاعی می خواهم که تفنگ برنو بر شانه هایش حمایل باشد و دشمن نتواند عقب نشینی او را ببیند.

اشعار حماسی بختیاری بسیار زیاد  و قابل توجه هستند البته خلاف حماسه های ملی که معمولا عنصر تخیل  و وجود قدرت های ماورایی  و شکل داستانی  مهمترین ویژگی آنهاست  اشعارحماسی بختیاری  واقعیت دارند  و عنصر تخیل در آنها کمتر دیده می شود. در لرستان" ترانه دایه دایه وقت جنگه" ،" تفنگ دردت به جونم" در اشعار بختیاری ترانه ی "جنگ جنگه  تـَرک جنگ سی مُو ننگه" اشعار مربوط به دلاوری های شیر علی مردان خان بختیاری و دیگر دلاوران بختیاری مانند " آمندنی بک کاله" همچنین تصنیف "مر جنگ مر جنگه خدا دونه جنگ تفنگه" و در اشعار حماسی بویر احمد می توان به اشعار  مربوط به دلاوری های کی لهراسب  و میر غلام می توان اشاره کرد.                                     

کوچ

3

ما بخت و يار ايرانيم

مهد شيران و دليرانيم

زندگيمان كوچ

نه همچو شهريان بي روح و پوچ

كوچ يعني تكاپو

نفرين بر تخت قاپو

كوچ يعني جنب و جوش

گله و اسب  و برنو به دوش

كوچ يعني دوري از ماندن و سكون

رهايي از قيد زمان و مكان

زندگي يعني حركت

حركت براي زندگي

بدور از يوغ بندگي

مرز بين  فصلها  را  حس  مي كنم

شب براي من  براستي شب  است

روز آفتاب و شب ستاره هم پاي من است

كوه استقامت و صلابت و استواري  خود را فقط در من ديد

گرما و سرما با من آشنايند

دشت كف دست من است

آري برف و باران  رحمت خداست برمردمان ايل

طبيعت همه وجود من است

غم رفتن اطرافيانم واقعا" جانسوز است

شادي دورو برم شادي من است

معناي واقعي برادري را من مي دانم

ترجمان بي ريايي را از من بپرس

گفتار و رفتار آريايي را از من بپرس

نفت آمد و سياهم كرد

جان آمد و تباهم كرد

مهمان نوازي يعني سربريدن گوسفند و كباب

مايه گذاشتن از آنچه داري با احساس ناب

زندگيم همچو رود جاريست

نه همچو شهر يها تكراريست

كوچ يعني رنجي هزار

حاصلش گنجي بيشمار

لباسمان همه يكيست

نه همچون شما رنگي برنگ

چه از لباس چه از درون

لباسمان نشان يكرنگي ماست

بالاتر از سياهي رنگ نيست

رنگ سياه دبيت و كلاه ننگ نيست

بختياري يعني كس بودن

يعني ايل و تبار

بودم و بودم و بودم وبود

سيلي آمد آنچه داشتيم را ربود

زندگي جاريم آب  زلال و رواني بود

شهري شد و مرداب شد

بخت با من يار نشد و خواب شد

از اين ترسم كه اين مرداب باتلاقي شود

من در آن غرق شوم

ودر روزمرگي شهر خود را تكرار كنم

واين را آرام گفت

اين قصه آخرين كوچ من بود

 

قوم بختیاری فاتح تهران در دوران مشروطه

تفنگ بختیاری وقت خَو نی    تفنگ بختیاری وقت خواب نیست
ز شیرون نرم شیری به دَو نی     از مردان شیر مانندم دیگر شیری به میدان نیست
تفنگ بختیاری جنگ الانه        تفنگ بختیاری جنگ همین الانه
بکن واکل برن فرهنگ مانه       بیدار شو که دارن فرهنگ مارا نابود میکنن
تفنگ بختیاری جز قلم نی       تفنگ بختباری جز قلم نیست
ندونی جنگ ما جنگ تفنگ نی مگر نمیدانی که دیگر جنگ ما جنگ تفنگ نیست
گذشته روزگار جنگ برنو           روزگارجنگ با تفنگ برنو تمام شده
قلم جاسه گرید تا کی کنی خَو   حالا جنگ را با قلم باید انجام داد تا کی خود را به خواب بزنیم
به خاک بختیاری ریشه دارم      ریشه ی من در خاک بختیاری است
همیشه تا ابد یو افتخارم             همیشه تا ابد این افتخارم است
قلم به جیومه توفنگ به حونه    قلمم را در جیبم آماده گذاشته ام و تفنگ جنگیه ام را در خانه،
تفنگ ما هَمی فرهنگمونه         اصلی ترین سلاح ما فرهنگ ماست
خدایا سر زمین بختیاری          پروردگارا سرزمین بختیاری
پر از مردون مرد سردیاری        پر از مردان بزرگ و سردیار است
بله پشتم پره به مردمونوم        من با اتکا به مردمانم این سخن را میگویم
به ایلوم به زمینوم به زبونوم     پشتیبانی من برای این ادعا ایلم ، سرزمینم ، و زبانم می باشد
به کورش به کریم خان به بزرگُن  به پشتیبانی کوروش کبیر و کریم خان زند و دیگر بزرگان و افتخار آفرینان بختیاری این کلام را میگویم
که ساختن ملک شیر افکن ایرون    که این بزرگان به ساخت ملک شیر افکن ایران کمک کردند
تفنگ برنوم دی وقت خَو نی          ای تفنگ برنوم دیگر بیدار شو که حالا وقت خوابیدن نیست
بکن واکل دیه شیری به دو نی       بلند شو از خواب که دیگر شیری به میدان نیست
به یادت مَی نَمند تفنگ ز کینه     ای تفنگ مگر یادت نیست دست چه مردان بزرگی بودی
بگو سردار اسعد تهران زکینه       ای سردار اسد (فاتح تهران ) بگو تهران را چکسی فتح کرد (در دوران مشروطه یکی از پایگذاران اولیه ی مشروطه سردار اسعد بختیاری بود که تهران را فتح کرد
همی خوس افتخاره تا همیشه      تا تاریخ هست این افتخار قوم بختیاریست
که مشروطه ز ایما بید ز ریشه     که پایگذاران مشروطه بختیاری ها بودند

 

غزلی به زبان بختیاری

http://zang1.persiangig.com/mandir%20%20site/zan5.jpg

غزلی
 به زبان بختیاری

***

بشکَنه پـام  اَیَـــر بی تــو  بِنُـم پـا  بــه بهشت

پایم بشکند اگر بدون تو پا به بهشت بگذارم


وا بِمیــرُم سَـرُم  اَر  بی تــو  بِنُـم سَر بـالِشت

باید بمیرم اگر سرم را بدون تو بر سر بالش بگذارم


سی دلِ  صـــورت اسـپیـد و تـیـا کـــــال ِ تُـنِـه

برای روی سفید و چشمهای کال تو است

 

طِی تَشِ عشــق مـو اَر ریس سیاهه اَنگِشت
 اگر در برابر آتش عشق من روی زغال سیاه است

نـیــره یـــــاد ِ تــــو  ز ِ ویــــرُم کــه خدا روز ازل

یاد تو از خاطرم نمی رود که خداوند در روز ازل


خاک مون وا اَوِه عِشق ِتو هِویـر کِرد و شِرشت
خاک مرا با آب عشق تو خمیر کرد و ورز داد


خــالَــکِ نُفتِـت و بُـرگ ِ خَلِت و  کِـلمِـن ِ میت

خالک دماغ تو و ابروی خمیده ات و موهای پرپشتت


فُرصت ِ عشوه فروهـدِن سی دُوَرگَل نَهلِشت
فرصت عشوه فروختن برای دخترها نگذاشته است

  
فیــــل از لشکــر مــوریــــز نــــداره تـی تَــرس

فیل چشم ترسی از لشکر موریانه ندارد


ایـگُـــروسِـــه ز ِ وَر ِ دال هــــزارتـــــا بِنـگِـشت
هزارتا گنجشک از برابر عقاب می گریزد

اَورِنِــه  هَـــرچِـــه بِمُــژنــی بــه مِنِس نید اَوی

ابر را هرچه چنگ بزنی داخلش آبی نیست


حُشک وابیــدِه قنـاتــا  و  اَوی نی سَر ِ کِشت
 قنات ها خشک شده اند و آبی بر سر کشت نیست

مـــا اَیَـــــر غـــرق ِ گُنـــاهیم و خــدا لَـج کِرده

ما اگر غرق گناه هستیم و خداوند لج کرده است


سی دِلِ لاله ی وَحشی سیچِه نیبـاره بِشت
 برای دل لاله ی وحشی چرا باران نمی بارد




معنی برخی واژه ها:
===========


اَیَر = اگر
بِنُم = بگذارم
وا بِمیرُم = باید بمیرم
اَر = اگر
بالِشت = بالش
سی = برای
اسپید = سفید
تیا = چشمها
کال = سبز ( تیا کال = چشمهایی که رنگ متفاوت از معمول دارند مثل سبز , آبی و ..)
طِی = پیش ِ - کنار ِ - پهلوی ِ
تَش =آتش
ریس = رویش
انگِشت = زغال
نیره = نمی رود
ویرُم = یادم
خاک مون = خاک مرا
اَوِه = آب ِ
هِویـر = خمیر
شِرشت = ورز داد ( ورز دادن خمیر )
خالَک = خالک زیور آلاتی است که به پره ی دماغ ( نُفت )نصب می کنند . از جنس نقره یا طلا
نُفتِت = دماغت ( نُفت = دماغ )
بُرگ ِ خَلِت = ابروی خمیده ات ( بُرگ = ابرو - خَل = خمیده )
کلمِنِ میت = خرمن مو . به انبوه موهای پرپشت زنان می گویند کلمن

فروهدِن = فروختن
سی دُوَرگَل = برای دخترها
نَهلِشت = نگذاشت
موریز = موریانه
تی تَرس = چشم ترس
ایگُروسِه = می گریزد
وَرِه = برابر ِ - مقابل ِ
دال = عقاب
بنگِشت = گُنجشک
اَورِنِه = ابر را
ار که بِمُژنی = اگر که چنگ بزنی
به مِنِس = داخلش
نید اَوی = آبی نیست
حُشک = خُشک
وابیده = شده است
قناتا = قنات ها
کِشت = حاصل - مزرعه
سیچه = برای چه
نیبارِه = نمی بارد
بِشت = باران

عکس زن بختیاری در حال جمع آوری هیزم

يكي از زنان عشاير چهار محال و بختياري هنگام فعاليت روزانه

کوچ عشایر بختیاری در کوههای چهار محال و بختیاری

3

عکس بهون یا سیاه چادر در منطقه سرداب بز آب در چهارمحال

13

صفحه قبل 1 2 3 صفحه بعد